A propos to wyrażenie używane wtedy, gdy chce się nawiązać do wcześniej poruszonego tematu albo dodać uwagę „przy okazji”. Najczęściej znaczy tyle co „w związku z tym”, „nawiasem mówiąc” lub „przy okazji”. W praktyce jego sens zależy od kontekstu: raz wprowadza dopowiedzenie, a innym razem płynne przejście do sprawy pokrewnej.
Co znaczy „a propos”
W polszczyźnie a propos funkcjonuje jako wtrącenie lub łącznik myślowy. Służy do wprowadzenia uwagi odnoszącej się do tego, o czym już była mowa, albo do dorzucenia informacji powiązanej z głównym tematem. Ma więc charakter raczej relacyjny niż dosłownie znaczeniowy: nie nazywa rzeczy, lecz pokazuje związek między wypowiedziami.
A propos nie jest tym samym co zwykłe „przy okazji” w każdym zdaniu. Bywa od niego bardziej rozmowne, a zarazem nieco bardziej eleganckie. Dobrze sprawdza się w wypowiedzi mówionej i w tekstach publicystycznych, słabiej w stylu urzędowym.
Synonimy i bliskie odpowiedniki „a propos”
Ścisłych, w pełni wymiennych synonimów nie ma wiele, bo a propos pełni kilka funkcji naraz. Da się jednak wskazać szeroką grupę naturalnych odpowiedników, które przejmują jego sens zależnie od kontekstu.
Alfabetycznie: co do tego, gwoli ścisłości, na marginesie, nawiązując do tego, nawiasem mówiąc, odnośnie do tego, przy okazji, przy tym, swoją drogą, ubocznie mówiąc, w nawiązaniu do tego, w odniesieniu do tego, w związku z tym, wracając do tego tematu, z innej strony, zresztą.
Grupy znaczeniowe i konteksty użycia
- Neutralne i najczęstsze: przy okazji, nawiasem mówiąc, swoją drogą, przy tym
- Nawiązanie do wcześniejszego tematu: nawiązując do tego, w nawiązaniu do tego, wracając do tego tematu, w odniesieniu do tego
- Bardziej formalne: co do tego, odnośnie do tego, w związku z tym
- Dopowiedzenie poboczne: na marginesie, ubocznie mówiąc, zresztą
- Styl bardziej precyzyjny lub książkowy: gwoli ścisłości, z innej strony
W języku codziennym najczęściej padają formy przy okazji, nawiasem mówiąc i swoją drogą. W tekście oficjalnym bezpieczniej brzmią konstrukcje typu w nawiązaniu do tego albo w odniesieniu do tego. Z kolei na marginesie i ubocznie mówiąc wprowadzają treść wyraźnie poboczną, czasem celowo odsuniętą od głównego toku wypowiedzi.
Subtelne różnice między odpowiednikami
Nawiasem mówiąc i na marginesie są do siebie bliskie, ale nie znaczą dokładnie tego samego. Pierwsze brzmi naturalniej w mowie i sugeruje krótkie dopowiedzenie. Drugie mocniej podkreśla poboczność uwagi, czasem nawet lekki dystans do tego, co zostaje dodane.
Przy okazji jest bardzo pojemne. Może znaczyć zarówno „korzystając z danej sytuacji”, jak i „dodając coś pobocznie”. Dlatego bywa mniej precyzyjne niż a propos, które wyraźniej sygnalizuje związek z wcześniejszym wątkiem.
Swoją drogą często wnosi dodatkowy odcień komentarza. Nie tylko nawiązuje do tematu, lecz także lekko go ocenia albo przesuwa akcent na osobną refleksję. W zdaniach neutralnych nie zawsze zastąpi a propos bez zmiany tonu.
W związku z tym oraz odnośnie do tego są bardziej formalne i logiczne. Pierwsze wskazuje raczej skutek lub powiązanie przyczynowe, drugie — odniesienie do konkretnej sprawy. Nie nadają się więc do każdego swobodnego wtrącenia.
Najczęstszy błąd zapisu to forma „apropo”. W standardowej polszczyźnie poprawnie zapisuje się: a propos. Taki zapis zachowuje obce pochodzenie wyrażenia, ale od dawna jest już oswojony przez polszczyznę.
Przykłady użycia synonimów w zdaniach
A propos ostatniej rozmowy, termin spotkania został jednak przesunięty na piątek.
Nawiasem mówiąc, ten sam problem pojawił się już w poprzednim raporcie.
Przy okazji omawiania budżetu poruszono też kwestię nowych etatów.
W nawiązaniu do tego, co padło wcześniej, trzeba doprecyzować zakres odpowiedzialności zespołu.
„A propos” a poprawna polszczyzna
To wyrażenie najlepiej działa wtedy, gdy rzeczywiście łączy myśli, a nie zastępuje każde możliwe „więc”, „zatem” czy „przy okazji”. W nadmiarze brzmi manierycznie. Użyte we właściwym miejscu porządkuje tok wypowiedzi i pozwala płynnie przejść do dopowiedzenia, które pozostaje w związku z głównym tematem.
Jeśli potrzebny jest odpowiednik najbliższy znaczeniowo, zwykle najlepiej sprawdzają się nawiasem mówiąc i przy okazji. Jeśli potrzebna jest forma bardziej formalna — w nawiązaniu do tego albo w odniesieniu do tego. Dobór zależy nie od samego słowa, lecz od tonu całej wypowiedzi.