Andrzej Maleszka to jeden z tych twórców, których dorobek jest znacznie większy, niż sugeruje popularna etykietka „autor Magicznego drzewa”. Urodzony 3 marca 1955 roku w Poznaniu polski reżyser telewizyjny i teatralny, scenarzysta i pisarz przez kilka dekad konsekwentnie budował własny, rozpoznawalny język artystyczny – skierowany do dzieci, ale traktowany przez niego z pełną powagą. Jest autorem i reżyserem ponad 30 spektakli wystawianych w teatrach bądź prezentowanych w telewizyjnym Teatrze Młodego Widza, oraz kilkunastu filmów i seriali telewizyjnych. Jego twórczość przyniosła mu nagrody na kilku kontynentach, a seria powieści, którą stworzył, trafiła do czytelników na całym świecie.
Poznań jako punkt wyjścia – wykształcenie i pierwsze kroki
Andrzej Maleszka chodził do Szkoły Podstawowej nr 67 w Poznaniu. Jego mama – nauczycielka – pracowała w tej samej szkole. Miasto to towarzyszyło mu przez całą drogę zawodową i pozostało ważnym punktem odniesienia w jego karierze.
W 1977 roku ukończył filologię polską ze specjalizacją teatrologiczną na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu; zajęcia prowadzili m.in. Izabella Cywińska i Janusz Nyczak. To właśnie kontakt z Cywińską – wybitną reżyserką – miał istotny wpływ na kształtowanie się jego warsztatu. Równolegle był kierownikiem artystycznym Studenckiego Teatru Nurt.
W 1978 roku rozpoczął pracę w poznańskim ośrodku Telewizji Polskiej i realizował jako autor i reżyser miniatury teatralne oraz filmy krótkometrażowe. Był to moment, w którym teoria spotkała się z praktyką – i od razu w środowisku telewizyjnym, które stało się jego głównym polem działania na kolejne dekady.
Teatr – zanim przyszła telewizja
W latach 1986–1990 współpracował z Teatrem Nowym w Poznaniu, wystawiając cztery spektakle oparte na własnych tekstach dramatycznych. Był to okres intensywnej pracy twórczej, podczas której wypracowywał swój charakterystyczny styl łączenia baśni z codziennością.
Wśród jego ważniejszych realizacji teatralnych znajdują się Wielkoludy, Burza w Teatrze Gogo, Mechaniczna Magdalena, Maszyna zmian i Mama – Nic. Część z tych tytułów doczekała się też wersji telewizyjnych, co pokazuje, jak płynnie Maleszka poruszał się między sceną a ekranem.
Wielką wartością sztuk teatralnych i filmów Andrzeja Maleszki jest to, że pokazują świat z punktu widzenia dziecka. Ten świat pozbawiony jest agresji – dziecko zderza się z poważnymi problemami, czasem pod jego wpływem dorosły staje się dobrym człowiekiem. Ta perspektywa – konsekwentnie utrzymywana przez całą karierę – stanowi fundament jego twórczości.
Telewizja i pierwsze sukcesy międzynarodowe
Praca w telewizji przyniosła Maleszce pierwsze nagrody jeszcze zanim powstało Magiczne drzewo. Jest laureatem m.in. Srebrnego Medalu na The New York TV Festival (1993), Nagrody Jury na Międzynarodowym Festiwalu Telewizyjnym w Chicago (1994), Grand Prix i UNESCO Prize na festiwalu Prix Jeunesse International w Monachium (1998), Grand Prix na Festiwalu Filmów Telewizyjnych w Montevideo (Urugwaj, 1998).
Warto też odnotować, że nominacja do Emmy Award pojawiła się już w 1998 roku – za film Telejulia. Oznacza to, że Maleszka był dostrzegany przez międzynarodowe środowisko filmowe na długo przed tym, zanim jego nazwisko stało się synonimem magicznego dębu i trójki dziecięcych bohaterów.
Andrzej Maleszka zrealizował ponad 30 filmów telewizyjnych i 5 spektakli teatralnych – wszystkie na podstawie autorskich scenariuszy.
Serial „Magiczne drzewo” – jak powstało zjawisko
„Magiczne drzewo” to cykl filmów z gatunku fantasy dla młodszych widzów, produkowany w latach 2003–2008. Reżyserem i scenarzystą serialu jest Andrzej Maleszka. Pierwszy odcinek został wyemitowany 29 stycznia 2004 roku w TVP1.
Każdy z siedmiu odcinków opowiada o jakimś przedmiocie wykonanym z magicznego drzewa. Przedmioty te są obdarzone zdumiewającymi własnościami: sanki zachowują się jak pies, drewniane buty spełniają życzenia, berło daje władzę nad ludźmi. Trafiając w ręce dzieci, stają się pretekstem do opowieści o rodzinie, przyjaźni i dziecięcych problemach.
Tytuły poszczególnych odcinków serialu mówią same za siebie:
- Drewniany pies
- Kostka
- Kredka
- Berło
- Bracia
- Para
- Połykacze książek
Wśród znakomitych wykonawców serialu znaleźli się Danuta Stenka, Borys Szyc i Wiktor Zborowski, a także świetnie grające dzieci. Początkowo serial można było oglądać na antenie TVP1, a później także na kanałach TVP Polonia i TVP ABC.
Nagroda Emmy i międzynarodowy zasięg
Za serial telewizyjny „Magiczne Drzewo” w 2007 roku Maleszka zdobył nagrodę Emmy w kategorii produkcji telewizyjnych dla dzieci i młodzieży. To wyróżnienie o randze światowej – przyznawane przez Międzynarodową Akademię Sztuki i Nauki Telewizji – sprawiło, że polska produkcja dla dzieci zaistniała w globalnej świadomości branży.
Cykl był prezentowany w trzydziestu krajach na świecie i zdobył wiele nagród. Dodatkowo, na festiwalu PRIX DANUBE w Bratysławie w 2005 roku serial otrzymał Grand Prix. Maleszka był też nagradzany na festiwalu Schlingel w Niemczech oraz na festiwalu w Oulu w Finlandii, gdzie w 2009 roku przyznano mu nagrodę CIFEJ.
Film fabularny z 2009 roku
Dwa lata po zdobyciu Emmy, w 2009 roku, na ekrany kin trafił film fabularny „Magiczne drzewo”. Główne role zagrali Andrzej Chyra (tata), Agnieszka Grochowska (mama), Hanna Śleszyńska (ciotka), Maja Tomawska (Tosia), Filip Fabiś (Filip) oraz Adam Szczegóła (Kuki).
Film zdobył Złotego Lwa za najlepszą scenografię, której autorką była Elwira Pluta, a ponadto był nominowany do Złotych Kaczek oraz Złotych Koziołków. W 2010 roku film otrzymał główną nagrodę na festiwalu BAMkids Film Festival organizowanym w Nowym Jorku przez Brooklyn Academy of Music.
Seria powieści „Magiczne drzewo” – od ekranu do książki
„Magiczne drzewo” to seria składająca się z czternastu powieści, których autorem jest Andrzej Maleszka. Co ciekawe, w przypadku tego cyklu kolejność była odwrotna niż zazwyczaj – to film i serial poprzedził książki, a nie odwrotnie. Książki powstały na podstawie filmu pełnometrażowego i serialu o tym samym tytule.
Akcja książek z cyklu „Magiczne drzewo” rozgrywa się w 2000 roku w Dolinie Warty. Na skutek gwałtownej burzy runął stary, zaczarowany dąb. Został on pocięty w tartaku na kawałki, z których następnie powstały różne zaczarowane przedmioty, np. czerwone krzesło, szafa czy szachy.
Głównymi bohaterami książek jest trójka rodzeństwa: Tosia, Filip i Kuki. Kuki to czołowa postać – najmłodszy z rodzeństwa Rossów, którego poznajemy jako ośmiolatka. Do najpopularniejszych części cyklu należą m.in. Czerwone krzesło, Tajemnica mostu, Olbrzym, Czas Robotów i Geniusz.
Seria ukazuje się nakładem Wydawnictwa Znak. „Magiczne Drzewo” zostało przetłumaczone na 11 języków. Publikacje zostały przetłumaczone m.in. na język japoński i chiński. Seria doczekała się też kontynuacji – cyklu powieściowego „Bohaterowie Magicznego Drzewa” składającego się z dwóch powieści.
„Magiczne drzewo” przetłumaczono na 11 języków, w tym japoński i chiński – seria trafiła do czytelników na kilku kontynentach.
Debiut prozatorski i inne tytuły literackie
Jako prozaik Andrzej Maleszka zadebiutował powieścią Ofelia. Miało to miejsce w 1991 roku. Była to publikacja odmienna od późniejszego kierunku twórczości – dopiero seria Magiczne drzewo ukształtowała go jako pisarza kojarzanego przede wszystkim z literaturą dla młodych czytelników.
Twórczość Maleszki łączy motywy fantastyczne i realistyczne. Rozgrywa się wśród współczesnych realiów, w które wkraczają niesamowite, magiczne zdarzenia. Mimo fantastycznych motywów powieści i filmy poruszają też ważne tematy społeczne.
Nagrody i wyróżnienia – pełen obraz
Andrzej Maleszka jest laureatem kilkunastu nagród i wyróżnień. Poza już wspomnianymi, warto wymienić kilka szczególnie znaczących:
- „Magiczne drzewo” zdobyło prestiżową nagrodę „Najlepsza Książka Roku” przyznawaną przez polską sekcję IBBY, nagrodę Polskiej Izby Wydawców oraz nagrodę ZAiKS.
- W 2014 roku Maleszka został wyróżniony Sercem Gagi w kategorii „człowiek, który inspiruje” za zrozumienie świata najmłodszych oraz otrzymał Nagrodę Pary Prezydenckiej za wybitne osiągnięcia w twórczości dla dzieci i młodzieży w kategorii „film”.
- Na wniosek poznańskich dzieci Maleszka nagrodzony został Orderem Uśmiechu.
W 2007 roku Maleszka został członkiem Związku Autorów i Producentów Audiowizualnych, a w 2010 roku – członkiem Polskiej Akademii Filmowej.
Warsztat reżyserski – praca z dziecięcymi aktorami
Maleszka odnosi w każdym swoim filmie sukces jako reżyser dziecięcych aktorów. Przede wszystkim dzieci są starannie dobrane i trafnie obsadzone, a Maleszka traktuje je na planie poważnie – jak partnerów. One zaś w większości obrazów tworzą świetne role.
Jako reżyser jest ekspertem w pracy z młodymi aktorami. Powieści Andrzeja Maleszki wykorzystują doświadczenia filmowe – widać to w sposobie konstruowania scen, tempie narracji i dialogach, które brzmią naturalnie nawet w ustach kilkulatków.
Andrzej Maleszka znany jest z tworzenia widowisk łączących elementy baśni z próbą tłumaczenia dzieciom współczesnego świata, przy użyciu potocznego, domowego języka. To właśnie ten język – bliski codzienności, pozbawiony moralizatorstwa – sprawia, że jego opowieści nie zestarzeją się tak szybko jak wiele innych produkcji dziecięcych.
Andrzej Maleszka i Poznań – trwały związek
Związek Maleszki z Poznaniem to nie tylko kwestia urodzenia. Wkrótce po zakończeniu studiów, w 1978 roku, rozpoczął pracę w poznańskim oddziale Telewizji Polskiej, gdzie angażował się jako autor i reżyser, realizując pierwsze projekty telewizyjne. W latach 1986–1990 był również związany Teatrem Nowym w Poznaniu, gdzie wystawił cztery spektakle oparte na własnych tekstach dramatycznych.
Nagroda przyznana przez poznańskie dzieci – Order Uśmiechu – jest symbolicznym potwierdzeniem, że miasto odpłaciło mu się równie silnym przywiązaniem. Maleszka pozostaje jedną z ważniejszych postaci kultury, które Poznań może uznać za swoje – od szkoły podstawowej, przez studia, aż po dekady pracy twórczej w lokalnych instytucjach.
Dorobek Andrzeja Maleszki – ponad 30 spektakli, kilkanaście filmów i seriali, kilkanaście powieści, nagrody z Nowego Jorku, Monachium, Montevideo i Emmy Award – pokazuje, że twórczość dla dzieci może być jednocześnie ambitna artystycznie i rozpoznawalna globalnie. W Polsce takich autorów można policzyć na palcach jednej ręki.