Józef Czechowicz to postać, która w polskiej poezji XX wieku zajmuje miejsce absolutnie wyjątkowe – i to nie tylko ze względu na talent. Urodzony w 1903 roku w Lublinie, w ubogiej rodzinie, bez akademickiego zaplecza, zdołał stworzyć własny, rozpoznawalny język poetycki, który do dziś wywiera wpływ na kolejne pokolenia twórców. Zginął 9 września 1939 roku podczas bombardowania Lublina – kilkaset metrów od domu rodzinnego. Jego życie i śmierć splotły się w jedną z najbardziej przejmujących historii polskiej literatury.
Dzieciństwo i rodzina – skromne początki
Józef Czechowicz urodził się 15 marca 1903 roku w Lublinie w rodzinie Pawła i Małgorzaty Czechowiczów. Ojciec, syn służącej, pracował jako woźny, następnie inkasent w Banku Warszawskim. Po śmierci ojca w roku 1912 rodzina pozostawała na utrzymaniu matki. Warunki materialne były więcej niż skromne – Czechowicz urodził się jako czwarte dziecko, a dzieciństwo spędził w ubóstwie, żyjąc w służbowym mieszkaniu – suterenie.
Pierwszy dom poety, w którym się urodził i mieszkał wraz z rodzicami oraz dwójką rodzeństwa – starszym bratem Stanisławem i siostrą Katarzyną – znajdował się w Śródmieściu, przy ulicy Kapucyńskiej 5. Dzieciństwo poety znajduje odbicie przede wszystkim w lirycznych reminiscencjach wspomnień wiążących się z silnymi emocjami i stałym zagrożeniem zdrowia i życia – gruźlica zabrała uzdolnionego brata Stanisława, studenta prawa.
Czechowicz urodził się i większość życia spędził w Lublinie. W tym mieście też zginął tragicznie – bardzo blisko własnego domu.
Wykształcenie i droga do zawodu nauczyciela
Czechowicz ukończył w Lublinie rosyjską szkołę elementarną, następnie – już w przededniu wolnej Polski – siedmioklasową Szkołę Miejską. Wybrał zawód nauczyciela; był absolwentem lubelskiego Seminarium Nauczycielskiego oraz Wyższego Kursu Nauczycielskiego w Lublinie (1924–1925), ukończył także Instytut Pedagogiki Specjalnej w Warszawie.
Ucząc się w seminarium nauczycielskim, nie mając pieniędzy na książki, Czechowicz przepisywał utwory łacińskie, poezje prowansalskie oraz wiersze futurystów włoskich i E.A. Poego, układając je w tematyczne zeszyty – kilka z nich ocalało do dziś. To mówi wszystko o jego determinacji i głodzie literatury.
W 1920 roku brał udział jako ochotnik w wojnie polsko-bolszewickiej. Seminarium nauczycielskie przygotowało go do pracy nauczyciela szkoły podstawowej – pracował więc przez pewien czas we wsi Słobódka na Wileńszczyźnie, ucząc dzieci białoruskie. Od roku 1926 pracował w Szkole Specjalnej w Lublinie, gdzie wkrótce został kierownikiem.
Praca nauczycielska była dla Czechowicza wyzwaniem i pasją – poeta współredagował pisma „Płomyk” oraz „Płomyczek”, tworzył i publikował wiersze dla dzieci oraz kołysanki, pisywał także artykuły do „Głosu Nauczycielskiego”.
Lublin jako centrum literackiego życia – grupa „Reflektor”
Czechowicz założył grupę poetycką „Reflektor”, działającą w Lublinie w latach 1923–1925, charakteryzującą się swobodnym programem, opartym na idei spontanicznej kreacji nowych symboli, swoistego poetyckiego „carpe diem” z całą jego barwnością i dynamiką. Debiut literacki poety przypadł na rok 1923, właśnie na łamach „Reflektora”.
Lata 20. to czas formowania się lubelskiej cyganerii artystycznej, która miała się dobrze także w następnej dekadzie; Czechowicz, mimo łagodnego usposobienia i pewnej nieśmiałości, dobrze odnajdywał się w tym środowisku. Aktywnie uczestniczył w życiu literackim Lublina – był autorem wielu utworów lirycznych poświęconych miastu, redaktorem kilkunastu czasopism (przede wszystkim literackich i dziecięcych), pracownikiem Polskiego Radia, dla którego pisał słuchowiska radiowe.
W 1930 roku, po wydaniu tomu Dzień jak co dzień, otrzymał stypendium Funduszu Kultury Narodowej na wyjazd do Paryża. Wraz z poetką i dramaturg Franciszką Arnsztajnową powołał do istnienia Lubelski Związek Literatów, którego celem było skupienie w jednej organizacji poetów i prozaików z całego województwa lubelskiego.
Przeprowadzka do Warszawy i praca w Polskim Radiu
W roku 1933 Czechowicz przeniósł się na stałe do Warszawy. Od 1938 do wybuchu wojny pracował w redakcji Polskiego Radia. W tych latach tworzył sztuki teatralne, słuchowiska radiowe, większą część twórczości dla dzieci i wiele przekładów.
Był pierwszym tłumaczem na język polski fragmentów Ulissesa Joyce’a, wierszy T.S. Eliota, a także R. Kiplinga, W. Whitmana, A. Rimbauda, G. Apollinaire’a, J. Seiferta, A. Błoka, W. Blake’a i wielu innych. To pokazuje skalę jego oczytania i ambicji – człowiek bez formalnego wykształcenia literackiego, a jednak jeden z najbardziej otwartych na świat polskich intelektualistów tamtej epoki.
„Poemat o mieście Lublinie” jest wyrazem tęsknoty poety za rodzinnym miastem, które opuścił w 1933 roku, kiedy to wyjechał do Warszawy. Odległość geograficzna paradoksalnie wzmocniła więź z Lublinem – w Warszawie pisał o nim z coraz większą intensywnością.
Najważniejsze wiersze i tomiki poetyckie
Pierwszy tomik poezji – Kamień – ukazał się w roku 1927. Później Czechowicz publikował już systematycznie: tomy wierszy Dzień jak co dzień (1930), Ballada z tamtej strony (1932), Z błyskawicy (1934), Nic więcej (1936), Nuta człowiecza (1939), a także jednoaktowy dramat Czasu jutrzennego (1938).
„Poemat o mieście Lublinie” – hołd dla rodzinnego miasta
„Poemat o mieście Lublinie” napisał jako słuchowisko radiowe, łącząc opublikowane wcześniej wiersze poetycką prozą. W poemacie z 1934 roku Czechowicz opisał duże fragmenty Lublina – Stare Miasto, kaplicę Świętej Trójcy na Zamku, zabytkowy cmentarz przy ul. Lipowej, żydowskie przedmieście Wieniawę, ulicę Szeroką, dzielnice Kalinowszczyzna i Czwartek. Poeta pokazuje Lublin oczami Wędrowca, który przemierza miasto w lipcową noc przy pełni księżyca.
Na przełomie 1932 i 1933 roku Czechowicz wykonał serię fotografii Lublina, które stanowią swego rodzaju dopełnienie jego poezji o mieście, zawartej m.in. w tomie wierszy Stare Kamienie (1934) i właśnie w „Poemacie o mieście Lublinie”.
Wiersze katastroficzne – „Żal”, „Ballada z tamtej strony”, „Legenda”
Wiersz „Żal” Józefa Czechowicza został opublikowany w 1939 roku jako część Nuty człowieczej, ostatniego tomu poety – i zdaje się przepowiadać tragedię, jaką była II Wojna Światowa. „Żal” jest wierszem awangardowym, nie pojawiają się w nim żadne znaki interpunkcyjne, co daje dowolność intonacji.
W „Balladzie z tamtej strony” mówiący podmiot liryczny nie żyje – opisuje wszystko „z tamtej strony” i dochodzi do wniosku, że życie jest krótkie jak sen i zbyt szybko przemija. „Legenda” to jeden z najbardziej znanych wierszy katastroficznych Czechowicza – utwór przedstawia relację między człowiekiem a Bogiem w obliczu nadchodzącej apokalipsy.
Wszystkie wiersze Czechowicza przejawiają silną, wręcz hipnotyczną sugestię, a ich senny charakter ma na celu skupienie uwagi odbiorcy wyłącznie na rozwoju i wydźwięku wiersza. Wiele wierszy katastroficznych przejawia strach przed rzeczywistością, przeczucie nadchodzącej tragedii, niepewność i niepokój.
Styl poetycki i miejsce w polskiej awangardzie
Józef Czechowicz jest przedstawicielem drugiej awangardy, która w przeciwieństwie do nurtu reprezentowanego przez Juliana Przybosia nie przedstawia optymistycznej wizji świata. Jego poezja wyróżnia się wizyjnością i kreacyjnością – to liryka nastrojowa, wizyjno-oniryczna. Wiersze katastrofistów mają charakterystyczne cechy formalne: wiersze wolne, brak interpunkcji oraz stosowanie inwersji i przerzutni, które wprowadzają niepokój.
W jego poezji sielankowe opisy wsi i prowincji w miarę zbliżania się wojny ustępowały elementom katastrofizmu. To napięcie między arkadyjskim spokojem a przeczuciem zagłady stanowi o wyjątkowości tej twórczości. W latach 30. Czechowicz skupił wokół siebie pokaźne grono młodych poetów zaliczanych do II Awangardy, m.in. Stanisława Piętaka, Bronisława Ludwika Michalskiego i Józefa Łobodowskiego.
Czesław Miłosz zaliczał go do najważniejszych twórców okresu międzywojennego. Dzieło Czechowicza, należące dziś do klasyki literatury polskiej, wciąż wpływa na kolejne generacje twórców.
Czechowicz za życia był otoczony legendą i uważany za niekwestionowanego przywódcę młodego pokolenia poetów. Jego dorobek oceniano jako zjawisko wybitne.
Śmierć podczas bombardowania Lublina
Czechowicz zginął 9 września 1939 roku podczas bombardowania przez niemieckie lotnictwo Lublina – poeta przebywał wtedy w zakładzie fryzjerskim w kamienicy przy Krakowskim Przedmieściu 46. Zwłoki zostały rozpoznane dzięki małemu, czerwonemu słownikowi języka angielskiego, z którym poeta nigdy się nie rozstawał.
Pisarz umarł kilkaset metrów od domu rodzinnego, w okolicznościach łudząco przypominających śmierć podmiotu lirycznego w wierszu „Żal”. Trudno o bardziej przejmujący zbieg okoliczności – poeta, który przez lata pisał o nadchodzącej katastrofie, stał się jej ofiarą w sposób niemal dosłownie zapowiedziany we własnym wierszu.
Pochowany został w kwaterze poległych w 1939 roku na cmentarzu przy ul. Lipowej w Lublinie. Tym samym spoczął na cmentarzu, który sam opisywał w swoich wierszach i poemacie o rodzinnym mieście.
Muzeum Józefa Czechowicza w Lublinie
Muzeum Józefa Czechowicza, jeden z oddziałów Muzeum Lubelskiego, powstało w 1968 roku w 29. rocznicę śmierci poety. Przez prawie trzydzieści lat mieściło się w poklasztornym budynku przy ulicy Narutowicza 10. W 1999 roku umieszczono je czasowo w dworku Wincentego Pola, a 9 września 2002 roku zainaugurowało działalność w nowym lokalu w staromiejskiej kamienicy przy ulicy Złotej 3, ofiarowanej przez zasłużoną dla Lublina rodzinę Riabininów.
Placówka stara się w całości zgromadzić rozproszoną spuściznę rękopiśmienniczą Józefa Czechowicza: autografy utworów literackich, listy do przyjaciół i rodziny, zdjęcia oraz dokumenty poety, fragmenty jego dziennika, świadectwa szkolne, dyplom ukończenia Instytutu Pedagogiki Specjalnej w Warszawie i wiele innych.
Muzeum posiada liczne rękopisy wybitnych polskich twórców: Czesława Miłosza, Wisławy Szymborskiej, Zbigniewa Herberta, Juliana Tuwima, Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego i innych. Uwagę zwraca obszerna dokumentacja fotograficzna lubelskiego życia literackiego, księgozbiór liczący ok. 10 000 woluminów, zbiór czasopism archiwalnych, nagrań, pamiątek i druków okolicznościowych.
Założycielem i pierwszym kierownikiem Muzeum (w latach 1968–1989) był poeta i prozaik dr Józef Zięba.
Czechowicz jako „ambasador” Lublina
Poeta i pisarz, dziennikarz i pedagog, tłumacz i autor dramatów, bibliofil i regionalista – Czechowicz był postacią niezwykłą, wokół której skupiało się lubelskie środowisko artystyczne okresu międzywojennego. Poprzez swe dzieła – wiersze, artykuły i inne utwory literackie – promował rodzinne strony, ale także kulturę i sztukę ludową.
Jego związek z miastem był czymś więcej niż sentymentem. Potrzeba udokumentowania miasta wyrasta z ogromnej fascynacji poety Lublinem, jego przeszłością, różnorodnością zamieszkującej w nim ludności, podaniami i legendami, a także specyficznym położeniem geograficznym i niezwykłą topografią tego miejsca.
Spuścizna Józefa Czechowicza obejmuje:
- Tomy poetyckie: Kamień (1927), Dzień jak co dzień (1930), Ballada z tamtej strony (1932), W błyskawicy (1934), Nic więcej (1936), Nuta człowiecza (1939)
- Poemat prozatorski: Poemat o mieście Lublinie (1934)
- Tom wspólny z Franciszką Arnsztajnową: Stare kamienie (1934)
- Dramat: Czasu jutrzennego (1938)
- Przekłady: pierwsze polskie tłumaczenia fragmentów Ulissesa Joyce’a, wierszy Eliota, Rimbauda, Apollinaire’a
- Fotografie: dokumentacja Lublina z przełomu 1932/1933
- Twórczość dla dzieci: wiersze i kołysanki publikowane m.in. w „Płomyku” i „Płomyczku”
W Lublinie w 1968 roku powstało Muzeum Józefa Czechowicza, a w 30. rocznicę jego tragicznej śmierci przy budynku Poczty Polskiej odsłonięto pomnik. Obecnie miejsce to nosi nazwę Placu Józefa Czechowicza. Miasto, które nosił w sobie przez całe życie, dziś nosi jego imię.