Paweł Huelle (1957–2023) to jeden z tych pisarzy, których debiut od razu ustawił poprzeczkę tak wysoko, że reszta kariery musiała się z nim nieustannie mierzyć. „Weiser Dawidek”, wydany w 1987 roku, okrzyknięto książką dziesięciolecia – i nie było w tym przesady. Przez ponad trzy dekady Huelle budował literacki portret Gdańska i Trójmiasta, sięgając po wielokulturową historię regionu z rzadką precyzją i erudycją. Był prozaikiem, poetą i dramaturgiem, którego twórczość nierozerwalnie splatała się z historią oraz wielokulturowym krajobrazem Gdańska. Związany też z Gdynią – przez lata jako kierownik literacki tamtejszego teatru – pozostawił po sobie dorobek, który wciąż jest żywy.
Biografia – skąd pochodzi Paweł Huelle?
Paweł Huelle urodził się 10 września 1957 roku w Gdańsku, jako syn Tadeusza Huellego, inżyniera, i Ireny z Korczów, historyka. Rodzinne korzenie pisarza są wyjątkowo rozległe. O swoim pochodzeniu opowiadał, że Huellowie byli Austriakami, którzy się spolonizowali – saga rodziny sięga Jakuba Huellego, osiemnastowiecznego oficera austriackiego, który po postrzale pod Lwowem trafił pod opiekę polskiej szlachcianki i ożenił się z nią. Sam pisarz z humorem podkreślał, że w jego żyłach płynie krew austriacka, szwedzka, węgierska, żydowska, ukraińska i polska – i mimo tego jest Polakiem.
Miejsce urodzenia jest w przypadku Huellego bardzo istotne, bo nadmorskie miasto stanowi miejsce akcji bodaj wszystkich jego utworów. Trudno się zresztą dziwić, zważywszy, że Gdańsk to miejsce, gdzie krzyżowały się różne kultury – niemiecka, polska, żydowska – naznaczone straszną, ale i fascynującą historią.
Huelle ukończył filologię polską na Uniwersytecie Gdańskim. Ożenił się z Idą Łotocką, malarką. Ida Łotocka-Huelle była współzałożycielką „Grupy Apellesa”.
Działalność opozycyjna i początki kariery
Młodość autora przypadła na okres tak zwanego „karnawału Solidarności”. Huelle brał czynny udział w wydarzeniach lat 1980–1981. Był jednym z działaczy, którzy starali się o powołanie Niezależnego Zrzeszenia Studentów, a także wspierał – jako początkujący dziennikarz – rodzący się ruch NSZZ „Solidarność”. Współpracował z „Głosem Wolnym” wydawanym podczas I Krajowego Zjazdu Delegatów. W czasie stanu wojennego był redaktorem pism podziemnych.
Równolegle z działalnością opozycyjną rozpoczął działalność pisarską i opublikował w prasie szereg utworów prozatorskich. Zadebiutował w 1983 roku recenzją książki Andrzeja Brauna Rzeczpospolita chwilowa, opublikowaną na łamach „Twórczości”. Pierwsze opowiadania, wiersze i krytyki literackie drukował od 1983 roku miesięcznik „Twórczość”, ukazywały się też w gdańskim dwutygodniku katolickim „Gwiazda Morza” i w „Tygodniku Kulturalnym”.
Paweł Huelle żył w latach 1957–2023. Przez ponad 40 lat aktywnej działalności twórczej napisał kilkanaście powieści, zbiorów opowiadań, esejów i dramatów. „Weiser Dawidek” przetłumaczono na wiele języków i doczekał się ekranizacji.
Kariera zawodowa – od wykładowcy do dyrektora telewizji
Huelle pracował jako wykładowca filozofii na Akademii Medycznej w Gdańsku. Kariera pisarska nie przeszkadzała mu w angażowaniu się w życie publiczne. W latach 1994–1999 zajmował stanowisko dyrektora TVP3 Gdańsk. Jako wiceprzewodniczący polskiego PEN Clubu kontynuował swoje zaangażowanie na rzecz wolności słowa i wartości intelektualnych.
Ważnym rozdziałem w jego życiu stała się Gdynia. W 2011 roku Huelle został kierownikiem literackim Teatru Miejskiego w Gdyni. Przez ponad dekadę był z tym teatrem nierozerwalnie związany – pisał dla niego oryginalne dramaty i dokonywał adaptacji klasycznych dzieł. Kreował realistyczne światy zapełnione krwistymi postaciami, z których każda tworzona była z myślą o konkretnym aktorze. Charakterystyczne dla jego pisarstwa były: epicki rozmach i dbałość o realistyczny detal, erudycyjność, skłonność do pastiszu i gry konwencjami.
„Weiser Dawidek” – debiut, który zmienił wszystko
Rozgłos przyniosła mu debiutancka powieść „Weiser Dawidek” wydana w 1987 roku. Ta zawikłana historia o młodym żydowskim chłopcu rozgrywająca się w Gdańsku, pełna niedopowiedzeń i zagadek, zyskała przychylność krytyki i czytelników. Została nawet okrzyknięta „książką dziesięciolecia”, „arcydziełem” czy też „zwycięstwem literatury”.
Powszechne stało się przekonanie, że to najlepsza książka lat osiemdziesiątych, a Huelle od razu znalazł poczesne miejsce w szeregu najwybitniejszych polskich pisarzy współczesnych. „Weiser Dawidek”, obsypany komplementami i nagrodami, wielokrotnie wznawiany, został przetłumaczony na wiele języków i doczekał się ekranizacji. Za powieść tę w 1988 roku dostał Nagrodę Fundacji im. Kościelskich.
W swoich książkach Huelle pochylał się nad skomplikowanymi sprawami kulturowego splątania tożsamości niemieckiej, polskiej i żydowskiej, właściwego dla regionu Pomorza. Gdańsk nie był u niego dekoracją – był pełnoprawnym bohaterem, miastem z pamięcią i traumą.
Książki Pawła Huellego – pełny dorobek prozatorski
Powieści
Po sukcesie debiutu Huelle konsekwentnie rozwijał swój literacki świat. „Mercedes-Benz” odnosi się do książek Bohumila Hrabala, a „Castorp” – do Tomasza Manna. To charakterystyczna cecha jego prozy – dialog z wielkimi poprzednikami, zaproszenie czytelnika do gry literackimi odniesieniami.
- Weiser Dawidek (1987) – debiutancka powieść, okrzyknięta książką dekady
- Mercedes-Benz. Z listów do Hrabala (2001) – hołd złożony czeskiej literaturze i Bohumilowi Hrabalowi
- Castorp (2004) – powieść nawiązująca do Tomasza Manna
- Ostatnia Wieczerza (2007) – wielowarstwowa narracja z motywami malarskimi
- Śpiewaj ogrody – jedna z późniejszych powieści pisarza
Zbiory opowiadań i eseje
Huelle był mistrzem powieściowej prozy, ale także autorem znakomitych zbiorów opowiadań: „Opowiadań na czas przeprowadzki” (1991) czy „Pierwszej miłości i innych opowiadań” (1996) – za tę drugą książkę był nominowany do Nagrody Nike. Świetnie odnajdywał się też w roli eseisty i prasowego felietonisty. Zbiór jego esejów i felietonów ukazał się w książce „Inne historie” (1999).
Przykładem jego wrażliwości na losy zwykłych ludzi są „Opowiadania na czas przeprowadzki”, „Inne historie” oraz „Pierwsza miłość i inne opowiadania”, w których z czułością pochyla się nad ginącym światem drobnych przedmiotów. Przez lata współpracował też z „Gazetą Wyborczą”, dla której pisał felietony.
Twórczość dramatyczna i związki z Teatrem Miejskim w Gdyni
Bogaty jest dorobek dramaturgiczny Pawła Huellego. Był autorem kilkunastu sztuk, a także słuchowisk radiowych. Przez lata jako kierownik literacki Teatru Miejskiego im. Witolda Gombrowicza w Gdyni tworzył spektakle pisane z myślą o konkretnych aktorach tej sceny.
W gdyńskim teatrze odbyły się prapremiery jego najważniejszych dramatów:
- „Idąc rakiem” – adaptacja prozy Güntera Grassa, prapremiera 13 maja 2012 na pokładzie „Daru Pomorza”
- „Kolibra lot ostatni” – prapremiera 18 stycznia 2014, reż. Krzysztof Babicki
- „Żółta łódź podwodna” – prapremiera 30 maja 2015, reż. Krzysztof Babicki
- „Kursk” – prapremiera 6 maja 2017, nagrodzony Galionem Gdyńskim
- „Znaczy kapitan” – adaptacja prozy Karola Olgierda Borchardta, prapremiera 5 czerwca 2021
- „Jądro ciemności” – adaptacja Josepha Conrada, prapremiera 29 kwietnia 2023 na „Darze Pomorza”
W kwietniu 2023 odbyła się ostatnia wspólna premiera – „Jądra ciemności” Conrada w jego adaptacji. Kilka miesięcy później pisarza już nie było.
Styl i charakterystyka twórczości
Proza Huellego, pełna nostalgii, erudycji i filozoficznej zadumy, w unikalny sposób przywraca pamięć o dawnym Gdańsku, łącząc losy Polaków, Niemców i Żydów w jedną, fascynującą opowieść. Proza ta jest pełna odniesień i nawiązań do literatury i sztuki; pisarz chętnie posługiwał się aluzją i pastiszem.
Jego melancholijne, nieco tajemnicze książki można utożsamić z tak zwaną „literaturą małych ojczyzn”, która w nostalgiczny sposób opisuje czasy minione, często przypadające na moment dorastania autora. W swoich publikacjach często sięgał po motywy muzyczne i malarskie, konstruując wielowarstwowe narracje, które wymagają od czytelnika skupienia, ale w zamian oferują niezwykłą ucztę duchową.
Huelle był także poetą. Książek poetyckich pozostawił niewiele, ale często powtarzał, że lirykę wśród literackich rodzajów stawia najwyżej.
7 grudnia 2023 roku odbyło się ostatnie pożegnanie Pawła Huellego. Pochowany został na cmentarzu Srebrzysko. Upamiętniony odsłoniętymi 11 maja 2024 roku przy przystanku PKM Niedźwiednik muralami, przedstawiającymi jego postać oraz „umarłą linię kolejową” opisywaną w powieści „Weiser Dawidek”.
Nagrody i wyróżnienia
Za swoje wybitne osiągnięcia literackie Huelle został uhonorowany licznymi wyróżnieniami, w tym Paszportem „Polityki”, Nagrodą Miasta Gdańska w Dziedzinie Kultury, a także nominacjami do prestiżowej Nagrody Literackiej Nike.
- 1988 – Nagroda Fundacji im. Kościelskich za „Weisera Dawidka”
- Paszport „Polityki”
- Nominacja do Nagrody Nike za „Pierwszą miłość i inne opowiadania”
- 2007 – Nagroda Prezydenta Miasta Gdańska w Dziedzinie Kultury
- 2012 – Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski, nadany przez prezydenta Bronisława Komorowskiego
- 2013 – Medal św. Wojciecha
- 2014 – Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”
- 2015 – nagroda Splendor Gedanensis
- 2021 – Pomorska Nagroda Literacka „Wiatr od morza” za całokształt pracy literackiej
- Galion Gdyński za dramat „Kursk”
Śmierć i pamięć
Paweł Huelle zmarł w listopadzie 2023 roku, a jego śmierć jest nieodżałowaną stratą dla polskiej literatury. Miał 66 lat. Jego książki odegrały bardzo istotną rolę w kształtowaniu się nowej tożsamości gdańskiej, która czerpała z przeszłości przedwojennego Gdańska, Gdańska niemieckiego, Gdańska polsko-żydowskiego – tak ocenił jego dorobek pisarz, krytyk literacki i historyk literatury prof. Stefan Chwin.
Choć Huelle nigdy nie uważał się za gdańską ikonę i reagował negatywnie na określanie go mianem „pisarza gdańskiego”, to jednak dla wielu osób piszących o Gdańsku jest dziś wzorem do naśladowania. Paradoks polega na tym, że właśnie ta niechęć do etykietek sprawiła, że jego literatura wyszła poza Trójmiasto i trafiła do czytelników na całym świecie. Na podstawie jego książek powstawały spektakle teatralne, w tym dla Teatru Telewizji Polskiej.
Paweł Huelle pozostawił po sobie bogate dziedzictwo literackie, które zyskało uznanie także za granicą. Murale przy gdańskim przystanku PKM Niedźwiednik, odsłonięte w maju 2024 roku, to jeden z wielu dowodów na to, że miasto nie zapomniało o człowieku, który opisał je jak nikt inny.